Krav til fôr

Krava til fôr kan samanfattast som følger:

• Fôr skal vere trygt og ikkje ha nokon direkte skadeleg innverknad på miljøet eller på dyrs velferd.
• Fôret skal vere sunt, ekte, uforfalska, eigna til formålet og av god handelskvalitet.
• Fôret skal vere merkt, pakka og presentert i samsvar med krava i fôrregelverket.
• Merking og presentasjon av fôr skal ikkje villeie brukaren.
• Fôret skal overhalde reglar om ureiningar og kjemiske bestanddelar.

For å oppnå desse måla er det utarbeidd utfyllande reglar på fôrområdet.

For enkelte produkt kan ein ikkje alltid vite om produktet er berekna til fôr. For eksempel kan mineral nyttast som tekniske produkt, fôr og næringsmiddel, og restråstoff frå næringsmiddelverksemder kan nyttast både til næringsmiddel og fôr og også til andre formål.

Frå det er bestemt at materialet skal nyttast som fôr, vil føresegnene i fôrregelverket gjelde.

Sjå også: Krav til verksemdene på fôrområdet

Med unntak av tilsetningsstoff er det ingen godkjenningsordningar for fôrmidlar. Det er ansvaret i føretaket at alt som inngår i fôret, er innanfor gjeldande regelverk.

Skal hindre smitte

Dyr kan vere smitta og innehalde smittestoff som kan overførast til andre dyr. Overføring av smitte kan skje ved at dyr et materiale frå dyr som inneheld smittestoff. Regelverket fastset fleire barrierar som skal hindre slik smitte.

Regelverket om overførbare spongiforme encefalopatier – Tse-protein til fôr – har som formål å førebygge, kontrollere og utrydde TSE. Tse-forordninga (artikkel 7 og vedlegg IV) har føresegner om kva for nokre animalske protein som er forbodne å nytte til fôr og kva for nokre animalske protein som kan nyttast og til kva dyrelag. Dette regelverket får også betyding for verksemder som produserer fôr til fleire dyrelag i same anlegg.

Tse-protein til fôr

Forskrift om animalske biprodukt har føresegner om kva typar animalsk materiale som kan nyttast til fôring av kva dyr, og korleis dette animalske materialet må vere behandla før det kan nyttast til fôr.

Biproduktregelverket har som formål å hindre smittespreiing. Eit av tiltaka er å kategorisere materialet etter risiko (kategori 1–3, der kategori 1 inneber den høgaste risikoen). Alt animalsk materiale som skal nyttast til fôring av matproduserande dyr, må vere av kategori 3. Samtidig er det forbode å nytte kva kategori som helst 3-materiale til fôring, for eksempel materiale frå sjølvdøde dyr, feittvev som er fjerna frå dyr før post mortem kontroll og dessutan kjøkken- og matavfall.

Eit anna punkt som avgrensar bruken til fôr er kannibalismeforbodet, det vil seie forbodet mot å fôre ein art med behandla animalsk protein (PAP) frå same art. Dette betyr for eksempel at det er forbode å nytte blodmjøl av svin i fôr til svin, men at blodprodukt frå svin kan nyttast fordi blodprodukt ikkje er definerte som foredla animalsk protein. Det er unntak for fiskemjøl av villfanga fisk til oppdrettsfisk av same art. Krava til behandlingsmetode før animalsk materiale kan nyttast i fôr er også avhengig av kva dyr fôret skal brukast til. Spesielt viktig er skiljet mellom matproduserande dyr, pelsdyr og selskapsdyr/kjæledyr.

Animalske biprodukt til bruk i fôr til matproduserande dyr må vere behandla med ein behandlingsmetode som sikrar at materialet ikkje inneheld smittestoff.

Når det gjeld ikkje-matproduserande dyr, skal animalsk materiale til bruk i fôr til kjæledyr vere kategori 3-materiale. Til kjæledyr kan noko materiale i nokre tilfelle nyttast utan å vere behandla med ein bearbeidingsmetode. Dette blir omtalt som rått fôr til kjæledyr og følgande kategori 3-materiale er tillatne (jf. forordning 1069/2009 artikkel 10, 14 og 35):

• Heile dyr eller delar av dyr som er slakta med tanke på konsum og heile dyr eller delar av vilt som er slakta med tanke på konsum, men som av kommersielle grunnar i staden er bestemte til bruk som fôr
• Heile dyr eller delar av dyr som før slakting blei erklært eigna til slakting med tanke på konsum, men der kontroll av slaktet har funne det ueigna til konsum, men kor dyret ikkje har vist teikn på sjukdommar som kan overførast til menneske eller dyr
• Heile dyr eller delar av vilt som er slakta med tanke på konsum, men der kontroll av slaktet har funne det ueigna til konsum, men kor dyret ikkje har vist teikn på sjukdommar som kan overførast til menneske eller dyr
• Hovud av fjørfe som før slakting blei erklært eigna til slakting med tanke på konsum

Pelsdyr kan fôrast med kategori 3-materiale og under visse vilkår kategori 2-materiale. Men kategori 2-materialet kan ikkje stamme frå dyr som er avliva eller døydde på grunn av sjukdom eller mistanke om sjukdom som kan overførast til menneske og dyr. Det er også unntak for kannibalismeforbodet for pelsdyr.

Veileder om bruksbegrensninger for proteiner og mineraler av animalsk opprinnelse i fôr (TSE-regelverket)

Forbodne fôrmidlar

Forskrift om merking og omsetning har også ei liste over materiale som er forbodne å bruke som fôr. Denne inkluderer blant anna frø og korn som er som er behandla med plantevernmiddel med tanke på bruk i formeiring (såkorn) og avfall frå avløpsvatn.

Genmodifiserte fôrmidlar

Føresegner om genmodifiserte fôrmidlar og tilsetningsstoff finst i forskrift om fôrvarer §4a. Det er forbode å nytte genmodifiserte fôrmidlar eller tilsetningsstoff med mindre Mattilsynet har godkjent dette. Foreløpig er det ikkje gitt nokon godkjenningar.

Fôrmiddelkatalogen

Det er ikkje ei positiv-liste over fôrmidlar, men det eit er utarbeidd ein EU-katalog for fôrmidlar (EU-forordning 68/2013 som er implementert i merke- og omsetningsforskrifta). Denne fôrmiddelkatalogen er å rekne som ei ikkje-uttømmande liste over aktuelle fôrmidlar.

I fôrmiddelkatalogen er det oppgitt

• nemning
• identitetsnummer
• beskriving av fôrmiddelet
• obligatoriske opplysingar, det vil seie særlege merkekrav for det aktuelle fôrmiddelet

Det er ikkje obligatorisk å nytte nemningane som blir brukte i fôrmiddelkatalogen, men dersom dei blir nytta, skal fôrmidlane leve opp til krava som kjem fram. Fordelen med å nytte nemningane i fôrmiddelkatalogen er at det bidrar til felles forståing av produkta mellom aktørane i verdikjeda for fôr.

Fôrmiddelkatalogen er «levande» ved at fôrbransjen «eig» eit fôrmiddelregister for registrering av fôrmidlar. Det er eit krav om at den som første gong bringar eit fôrmiddel i omsetning, skal underrette representantane for dei europeiske fôrvaresektorane (merke- og omsetningsforordninga Artikkel 24 punkt 6). Med visse intervall blir informasjonen overført til fôrmiddelkatalogen etter ei kvalitetssikring.

Les meir om fôrmiddelregisteret

Fôr som inneheld glukosamin

Glukosamin ikkje lenger er klassifisert som eit legemiddel. Glukosamin er klassifisert som eit fôrmiddel i Fôrmiddelkatalogen. Det er derfor ikkje behov for godkjenning før bruk av glukosamin i for eksempel tilskotsfôr (forskrift om merking og omsetning av fôrvarer, jf. forordning (EU) nr. 68/2013 liste over fôrmidlar, vedlegg I, del C Liste over fôrmidlar, oppføring 13.2.8 og 13.12.2).

Andre generelle krav om bruk av trygt fôr og overhalding av grenser for uønskte stoff gjeld likevel.

Regelverk om tilsetningsstoff er å finne i forskrift om tilsetningsstoffer til bruk i fôrvarer (lovdata.no).

Det er berre lov å nytte godkjente tilsetningsstoff. Tilsetningsstoffet er berre godkjent til dei dyra og på den måten som kjem fram av godkjenninga. Det er EU som godkjenner tilsetningsstoff på bakgrunn av dokumentasjon som søkaren sender inn og etter at stoffet er risikovurdert av EFSA (European Food Safety Authority).

Det same tilsetningsstoffet stoffet kan vere godkjent til ulikt formål, gjerne i ulike konsentrasjonar og til ulike dyr. Når EU har godkjent eit tilsetningsstoff, kjem det inn i registeret The European Union Register of Feed Additives.

The European Union Register of Feed Additives (food.ec.europa.eu)

Eit tilsetningsstoff er ikkje godkjent i Noreg før det er tatt inn i forskrift om tilsetningsstoffer til bruk i fôrvarer. Ein premiks er ei blanding av eitt eller fleire tilsetningsstoff eller ei blanding av eitt eller fleire tilsetningsstoff med eit berestoff, der beraren som regel er eit fôrmiddel men også kan vere vatn. Ein premiks er ikkje bestemt til fôring direkte, men blir laga for å gi eit større volum. Dette skal sikre at tilsetningsstoffa blir blanda homogent inn i fôrblandinga.

Fakta om tilsetningsstoffer i fôr

Fôrblandingar blir brukte som fullfôr eller tilskotsfôr. Dei fleste dyr får éi fôrblanding som dekker heile eller delar av det daglege næringsbehovet.

Forskrift om merking og omsetning av fôrvarer skjel mellom ulike typar fôrblandingar.

Fullfôr

Fullfôr er samansett slik at det dekker det daglege behovet til dyret for næringsstoff.

Tilskotsfôr

Tilskotsfôr inneheld høge mengder av enkelte næringsstoff. Dyret må derfor få tilskotsfôret saman med andre fôrvarer for å få dekt det daglege næringsbehovet sitt.

Eksempel på tilskotsfôr er

• kraftfôr til drøvtyggarar
• mineralfôr med minst 40 prosent råaske
• andre fôrtypar med høgt innhald av bestemte næringsstoff, ofte kalla toppfôr

Mjølkeerstatning

Mjølkeerstatning er ei fôrblanding som blir gitt til unge dyr i tørr form eller blanda ut i ei bestemt mengde væske. Den blir brukt som tilskot til eller erstatning for mjølk etter råmjølkperioden.

Mjølkeerstatning kan også brukast til kalvar, lam og kje som blir fôra fram til slakt.

Diettfôr

Diettfôr er ei fôrblanding som dekker særlege ernæringsbehov hos dyr med mellombelse eller kroniske forstyrringar i fordøyinga, næringsopptaket eller stoffskiftet.

Eit eksempel er fôr som skal redusere risikoen for ketose.

Du kan berre omsette diettfôr til bruksområde som er godkjente i regelverket. Krava til diettfôr finn du i artikkel 9 og 10 i forskrift om merking og omsetning av fôrvarer. Ei norsk omsetting av lista over godkjente bruksområde finst i forordning (EU) 2020/354, som er tatte inn som vedlegg til forskrifta.

For matproduserande dyr er det viktig å tenke på at stoff som dyret får i seg, også kan overførast til produkta frå dyra (kjøtt, fisk, egg, mjølk, innmat).

Det er fastsett er krav om at alt fôr som blir omsett skal vere trygt. Det er også gitt grenseverdiar for uønskte stoff i fleire regelverk.

Les mer om fremmedstoffer i fôr

Grenseverdier for ambrosia og meldrøye i fôrvarer

Formålet med regelverket er å harmonisere vilkåra for omsetning og bruk av fôrvarer, for å sikre eit høgt nivå av fôrtryggleik og dermed eit høgt vernenivå for menneskes helse, og dessutan gi tilstrekkelege opplysingar til brukarar og forbrukarar samtidig som det blir sikra at den indre marknaden fungerer på ein effektiv måte.

Emballering

Med visse unntak skal fôrmidlar og fôrblandingar og tilsetningsstoff omsettast i forsegla pakningar/behaldarar. Når pakninga er opna, skal forseglinga vere broten og ikkje kunne gjenbrukast. Mellom anna er det unntak for emballering og forsegling ved levering av fôrblanding direkte frå produsent til brukaren av fôret.

Presentasjon og marknadsføring

Viktige prinsipp for presentasjon av fôret er at brukar ikkje skal villeiast. Det er lagt vekt på at bruksområdet til fôret for må komme klart fram, og fôret må ikkje tilleggast verknader eller eigenskapar det ikkje har, og det kan heller ikkje antydast at fôret har særleg eigenskapar når tilsvarande fôr har same eigenskapar. Fôr som blir selt i laus vekt skal følgast av dokument som inneheld obligatoriske merkeopplysingar. Det er presisert at når fôr blir tilbode gjennom internett, skal dei obligatoriske merkeopplysingar oppgivast. Det er fastsett krav til kva merkekrav som er obligatoriske merkekrav og frivillig og korleis opplysingane skal oppgivast

Det er i tillegg nokre særlege merkereglar knytte til animalske biprodukt (desse er gitt i Tse-regelverk og biproduktregelverk). For eksempel skal fôr som inneheld fiskemjøl merkast med «inneheld fiskemel, skal ikkje givast til drøvtyggarar».

Det er krav til merking ved bruk av genmodifiserte fôrmidlar i fôrvareforskrifta.

For tilsetningsstoff og premikser er krava til merking beskrive i tilsetningsstoff-forordninga, men kravet til merking av fôr der tilsetningsstoff er brukte, er også gitt i merke- og omsetningsforskrifta.

Regelverk og rettleiing: Veileder for merking av fôrvarer